|
__________________________________M.Salih
Dalin_______________________________
Nepejirandina
Zagonên
Dagirkeran
Kurdan tûcar
qanûn û zagonên
dagirkeran qebûl
nekirine û
nepejirandine.
Wek ku tê zanîn
di peymana
Lozanêde xaka
Kurdan kirin çar
perçe û bi vê
perçekirina
Kurdistan, gelek
bê heqî û
zordarî li
Kurdan hate
kirin. Gelek
qedexe li ser
ziman û çanda
wan hatin kirin.
Bi peymana
Lozanê dewletên
wek Tirkî, Iraq
û Surye bi
rengekî kêfî
hatin
damezrandin û rê
li ber
perçekirina
Kurdistanê hate
vekirin. Ev yek
wek pirojektekê
li rojhilata
navîn hatibû
danîn û ew
pirojekt, li gor
wan dewletên di
Lozanê de xwedî
gotin bûn, bi
pêşve çû. Wan
dewletan gûhên
xwe nedan gel û
mafên gelan.
Tenê
berjewendîyên
xwe yên teng û
nêzîk li ber çav
girtin.
Berjewendiyên
gelan bi giştî û
ên Kurdan bi
taybetî man li
asteka paş.
Li himber van
niheqî û bê
edaletyan
peymana Lozanê,
Kurdan ew
dewletê nû hatin
damezrandin
qebûl nekirine,
nepejirandine û
zagonê wan
nasnekirine. Ger
çiqasî zilm, zor
û komkujîyên
mezin jî li
hember Kurdan
kiribin jî, lê
Kurdan ne ew ne
jî zagonê wanî
ne demokratîk
nasnekirine.
Lewma Kurdan ew
dewlet wek
dagirkerên
Kurdistanê û
zalim dîtine, ti
wext ne xwestine
leşkerîye wan
bikin û ji ber
leşkerîya wan
revîyane.
Zewacên xwe li
gor zagonê wan
nekirine, bi
salan zarokên
wan ne tomarkirî
(qeydkirî) mane
û nasnamê wan
dewletan
nexwestine.
Hebûnên xwe (erd
û milk) tapo (li
gor zagonê wan
dewletan li ser
navê xwe
tomarnekirine)
nekirine û
tiştên ku wan
dewlete xwestina
Kurdan (tersê)
dijî wan kirine.
Hinakan ji wan
dewletan jî Kurd
weke
hemwelatîyên xwe
nedîtine û
nasnekirine. Wek
nimûne: Dewleta
Surî Kurdên
rojava, ku bi
hezarê salana li
ser xaka xwe
dimînin, hîna
wek kesên
biyanî, xerîb
(ecnebî) û
penaber dibîne,
dinirxînê.
Van dewletên
dagirker her
şêweyên
helandinê û
asîmlesyonê li
ser Kurdan
ceribandine, ji
zilm û zorê heta
biçûkkirina
çand, ziman û
olên Kurdan wek
(alewî û êzîdî,)
ji qedexeyên
siyasî û çandî
heta tûnekirin û
talankirina
xwezaya
Kurdistanê, heta
valakirina
Kurdistanê bi
zorê û bi
mecbûrhiştinê.
Ev dagirker heta
roja niha bi van
xwestekên xweyî
dijberî
mirovatiyê û
înhûman
biserneketine.
Her çiqas li
derna gihîştibin
hinek encamên ku
dixwestin, lê bi
giştî
biserneketine û
nikarîbûn her
tiştên dixwestin
bi Kurdan bidin
qebûlkirin û
pejirandin.
Kurdan tûcaran
bawerya xwe bi
zagonê wan ne
anîne.
Wek ku tê zanîn
di nav Kurdan de
gelek sîstemên
baş hebûn. Ev
sîstemê baş çi
bûn? Di nav
Kurdan de – heta
nîvê û dawiya
sedsala 20an
Eşîr hebûn. Li
vir hêjayî bi
bîrxistinêye ku
Eşîrên Kurdan
wek dewletên
federal û otonom
tevdigeriyan, ne
astengbûn li
hember pêşketin
û ronkirina
civatê, ku wek
niha hinek eşîr
li Bakûrê
Kurdistanê bi me
xûyadikin. Di
nav van eşîrande
peyman hebûn û
zagonê civatî,
olî û herwiha
sosyal û alîkarî
hebûn. Eşîr ne
tenê ji
serokeşîr ferman
digirtin,
herwiha komên
„Rîh Sipî“(Kesên
zana û zîrek ku
dihatin
„hilbijartin“)
hebûn ku di
biryarên xwe hem
hûman hemjî
aşîtîxwaz
dihatin naskirin
û pejirandin.
Biryarên wan
digirtin herkes
girêdidan û ji
bo damezrandin û
parastina
aşîtiyê li
herêmê bi giştî
û di navbera
herêman (eşîran)
bi taybetî
hêmanik
(înstrûmentik)
esasî û bingehî
bûn. Van kesan
destûr nedidan
ku „xerabî“ li
herêm û gûndên
wan çê bibin. Ji
bo bi rekûpek
birêvebirina
civakê rolek
girîng digirtin
ser milên xwe.
Lê xwedî
derketina
dibistanan,
(herwiha
dibistanên olî)
mamoste (mele,
pîr û hw) û
şagirtên wan di
nav civakê de
tiştekî xwezayî
dihatene dîtin.
Kesên kû zerarek
bigihîştibine
wan, zerarê
xwezayî (lehî,
tûfan, xerabûna
çandiyên wan) di
navde heta
zerarên ku hinek
kes dibûn sedemê
wê, gel dinav
xwe de ji wan re
alîkarî di nav
xwe didan hev da
kû karibin wî
kesî di nav
civatê de
rabikin „ser
lingên wî“ û ew
jî karibe rolên
xwe di civatê de
pêk bîne. Kesên
(ciwanên ku hij
hev dikirin) ku
evîna wa ji hêla
dê û bavên wan
nedihat
pejirandin. Hev
direvandin û
herêma xwe
berdidan û xwe
li herêmek dîtir
digirtin da ku
ji bo wan bibin
alîkar û
pirsgirêka wan
çareserbikin û
karibin bi ewle
vegerin herêma
xwe. Kesên ji
ber vê sedemê an
sedemên dîtir
nema bikaribiya
vegeriyana
herêma xwe li wê
herêmê bi cîh
dibûn – li
rojava ji vêre
dibjin „Asyl“.
Ew kes wek
herêmî dihatin
pejirandin, ax,
xanî û lawir
didan wan da ku
karibin jiyana
xweyî rojana
bijîn. Hem wek
herêmî dihatin
pejirandin ji
hêla herêma xwe
lê girtibûn,
herwiha wan bi
xwe jî xwe ji wê
herêmê didîtin û
girêdanên xwe bi
herêma xweyî
esasî berdidan
(pejirandina
hemwelatiyekê û
xwe jê
derxistina
hemwelatiyekê di
sîstemên îroj
de). Wek ku tê
zanîn îroj jî
kesek
hemwelatiyê
dewletik rojava
bê hemwelatiyê
wê dewletê wî/wê
kesî/ê wek
hemwelatiyê xwe
nabînin
(napejirênin)
wek mînak reşikê
li ewrupa. Di
nav Kurdan de ev
cûdahî nedihat
kirin.Kesê li
herêmê xwedî çi
mafî ba, ew kesê
penaber seranser
dibû xwedî wî
mafî.
Ger ku di eşîr
(herêm) biketana
hember hev, wan
eşîrên dîtir
tevdan ya xwe
dikirin yek û
diketin navbêna
wan de ku
dijberî/alozî bi
awayekî
aşîtiyana bidawî
bibûyane. Doza
li hevhatinê li
wan dikirin. Ger
kû aşîrekê xwe
„niheq“ bikrana,
wê demê herêmên
dîtir tevan bi
yekbûn li hember
„herêma nihaq“
derdiketin û wê
herêmê biryarên
„rast“
dipejirand an jî
dihat
mecbûrkirin.
Ev jiyana gelê
Kurd – berî
zayînê heta roja
niha – didê
xûyakirin ka
çiqas civaka
Kurd pêşketî bû
û li ber çava
rastdike ka ji
ber çi Kurd
baweriya xwe bi
zagonê dagirkera
nayênin û wan
napejirênin.
Ji ber van
sedeman jî her
dema ku dewletên
dagirker zagonê
(nû) derdixistin
li cem Kurdan
wek ferman
dihatin dîtin.
Ferman li vir
wek peyvek bi
qetlîyam,
talankirin û
tûnekirin
sînonûm dihate
dîtin. Herwiha
dewletên
dagirkeran jî
zagonê xwe li
himberî Kurdan
bi di tiştan bi
kar anîye:
-
Ji bo girtin
û zîndan
-
Kûştin û
terorkirin
(tirsandin).
Ji bo gelê Kurd
wateya zagonê
wan wateya
fermanê bû ku
tenê ji bo van
herdû tiştên li
jor dihat
bikaranîn. Dema
qanûn û zagonê
deweletê tên
bîra gel tenê
ferman tê bîra
gel, ne mafên
kesayetî yê
bingehîn, mafên
çandî û olî. Bê
gûman tenê zagon
ji bo Kurda tên
wataya girtin
zilm, zor,
darvekirin û
zindanan. Ji ber
ku zagonê
dagirkeran tenê
ji bo van
kiryarên dervayî
mirovatiyê
hatine bikaranîn
û tên bikaranîn.
Ev zagon tên
bikaranîn da ku
zarokên bi navên
Kurdî neyên bi
navkirin, herêm,
gûnd, bajar,
çiya û çemên
Kurdan bi navên
biyanî (navê
zimanê
dagirkeran) bên
naskirin û
pejirandin, olên
Kurdan neyên
qebûlkirin bi
fermî û tên
qedexekirin. Wek
nimûne kesên ji
ola êzîdî wek ne
ol di nasnameyên
wan tên
nivîsandin û (X)
tê xûyakirin. Ji
bo ku Kurd li
tevahiya Tirkiyê
bên naskirin û
ji zilm û zorê
para xwe bigrin
nasnameyên wan
bi mohra sor
dihatin
çapkirin.
Kesê zaroyên
xwe bi navên
Kurdî bi nav
biken, herêma
xwe, deşt, çiya
û çemên xwe bi
Kurdî bi nav
bikin, ola xwe
terk neke li gor
dagirkeran
dervayî qanûnê
digere. Ma ev ne
zilm be û ne zor
be çi ye? Li
hember vê zilmê
û zorê Kurdan
hertim
serîhildana û
liber xwe
dana,serhildan
kirine û ne
hatin helandin.
Lê zilm û zora
li ser zimanê me
û ne
xwedîderketine
(bi zanistî) li
zimanê Kurdî
xetera herî
mezine ku gelê
Kurd pê rû bi rû
ye. Qampanyak
ziman ku herkes
cihê xwe têde
bigre pêwîste ji
bo me. Ma ku
zimanê me herê
wê Kurdîtiya me
li ku bimîne
gelo?
M.Salih
Dalini
Ax Kurdistana
min <<<
22-09-06
Rewşa
demoqratîkbûna
me
kurda
<<< 22-09-06
Bijî azadî bimrê
koletî <<<
22-09-06
Copyright ©
Kovara Veger |